Karadeniz'den Hazar Denizi'ne kadar Kafkas Daglari boyunca uzanan Kuzey Kafkasya, yüzyillardan beri kendinden "Diller Ülkesi" olarak bahsettirmistir. Bu bölgede yasayan irili ufakli birçok halk degisik dil ailelerine mensupturlar. Savunma gerekçesiyle daglik bölgelere çekilen küçük halk topluluklari uzun yillar kendi ana dillerini korumayi basarmislardir.

Yaklasik 125.000 kilometrekare olan bu topraklarda 50'yi askin dil ve 100'den fazla lehçe konusuluyor. Bu bölgede yasayan halklar Kafkas folklorunu, gelenek ve görenekleri paylasirlar. Güneyinde Gürcistan, Ermenistan ve Azerbeycan, Kuzeyinde ise Rusya'nin yeraldigi bu bölgede 9 cumhuriyet bulunmaktadir. Bunlar Abhazya, Adigey, Karaçay-Çerkes, Kuzey Osetya, Güney Osetya, Ingusetya, Kabardey-Balkar, Çeçenistan, Dagistan'dir. Abhazya ve Çeçenya bagimsizligini ilan ederken Güney Osetya Gürcistan'in digerleri ise Rusya Federasyonu'nun bünyesinde bulunuyor.
Kuzey Kafkasya'da 17. yüzyil sonrasinda yerlestirilen Slav kökenli Rus ve Kazaklarin disinda kalan halklarin konustugu çok sayida dil esas olarak üç grupta toplanir:
Bölgenin 3000 yillik aydinlik tarihi boyunca burada yasadigi bilinen yerli halklar olan Avar, Lezgi, Dargi, Lak, Tabasaran, Çeçen-Ingus, Adige-Karbardey, Abhaz-Abaza halklarinin dilleri Kafkas Dil Grubu'nu olusturur.
Bölgeye M.Ö. 7. yüzyilda gelen Iskit, Alan ve daha sonra Sarmatlarin bakiyesi olan Osetler ve Tatlar Hint-Avrupa(Iron)Dil Grubu'ndandir. 10. yüzyilda bölgeye yerlesen Kumuk, Karaçay, Malkar ve Nogaylar ise Türk-Kipçak halklarindan olup Ural-Altay Dil Grubu içinde yeralirlar. 19. yüzyilin sonlarindan itibaren baslatilan zorla göç politikasi sonucu bölgede nüfus dengesi Rusya lehine dönmüstür. Simdi Kuzey Kafkasya'da ana dili Slav dillerinden Rusça olan azimsanamayacak bir nüfus vardir.

Adige ve Abaza Dilleri
Murat Papsu
Adigece ve Abazaca, Vubihça ile birlikte Kafkas Dilleri'nin Kuzeybati Kafkas grubunu olusturur. Dilbilim literatüründe "Abhaz-Adige Dilleri" olarak da anilir. Bati literatüründe Adigece için siklikla "Çerkesçe" terimi kullanilir. Adigece, Abazaca ve Vubihça'nin bugün artik var olmayan tek bir anadilden türedigi kabul edilir. Adige, Abaza ve Vubih dillerinde dilbilimcilerin ilgisini çeken en belirgin özellik ünsüzlerin zenginligi ve ünlülerin çok az olmasidir.
Kafkas-Rus Savasi'ndan ve sürgünden önce, 19. yüzyil ortalarinda Kafkasya'da bu üç Kuzeybati Kafkas dilini konusanlarin sayisi, çogu Adige olmak üzere 1,5-2 milyon civarinda tahmin ediliyor. Bugün Adigece Kafkasya'da yaklasik 600 bin, Abazaca ise 130 bin kisi tarafindan konusuluyor. Kafkasya'dan 4-5 kat fazla nüfusun yasadigi diyasporada ise (Türkiye, Ürdün, Suriye, Israil, Avrupa ükeleri, ABD) dilin kaç kisi tarafindan ve ne oranda konusuldugu konusunda kesin bilgi yoktur. Vubihça, konusan son kisinin, Tevfik Esenç'in 1992'de ölümüyle artik ölü bir dil olmustur. Vubihlarin tamami Türkiye'de yasamaktadir ve uzun zamandan beri Adigece'yi ya da Abazaca'yi anadil olarak benimsemislerdir.

Adigece
Adigece'nin Bati (Ç'ahe) ve Dogu (Shag) (veya Kabardey) olmak üzere iki lehçesi vardir. Bati lehçesi Abzah, Bjedug, Çemguy ve Sapsig agizlarindan olusur. Dogu (Kabardey) lehçesinin ise Büyük Kabardey, Besleney, Mozdok ve Kuban agizlari vardir. Bu iki lehçe Sovyet ve Rusya dilbiliminde akraba fakat ayri iki dil kabul edilir ve Bati lehçesi "Adigey dili", Dogu lehçesi de "Kabardey-Çerkes dili" olarak adlandirilir. Bati lehçesi Adigey Cumhuriyeti'nde, Dogu (Kabardey) lehçesi de Kabardey-Balkar ve Karaçay-Çerkes cumhuriyetlerinde resmi dildir. Yazi ve edebiyat dili Bati Adige lehçesinde Çemguy agzi, Dogu Adige lehçesinde ise Büyük Kabardey agzi üzerine kurulmustur. Bu ayrimdan dolayi küçük farkliliklari olan iki ayri alfabe vardir. Bati Adige alfabesinde üçü isaret olmak üzere 64 harf, Dogu Adige alfabesinde de üçü isaret olmak üzere 59 harf vardir. Bati Adige alfabesi 1938'den beri, Dogu Adige alfabesi de 1936'dan beri kullanilmaktadir ve Rus-Kiril harfleri esas alinarak hazirlanmistir.

Abazaca
Abaza dili ve lehçeleri konusuna girmeden önce bu halkin adi konusundaki terminoloji karisikligini açiklamak gerekir. Türkiye'de ve Ortadogu ülkelerinde genel olarak Abaza adiyla bilinen halk esas olarak üç gruptan, buna bagli olarak dil üç ana lehçeden olusur :

1. Tarihi anavatanlari Abhazya'da yasayan Apsuvalar; 2. 13-14. yüzyillarda Abhazya'dan Kafkas Siradaglari'ni geçerek kuzeye, Adigeler'in arasina yerlesen Asuvalar; 3. Eskiden daglik bölgelerde yasayan, daha sonra (17-18.yy.) Kuzey Kafkasya'nin düzlüklerine inerek yerlesen Asharuvalar.
Türkiye'de genel olarak Abaza adiyla bilinmelerine karsin, bu ad Kafkasya'da ve literatürde sadece Kuzey Kafkasya'da (Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti'nde) yasayanlar, yani Asuva ve Asharuva grubu için kullanilmaktadir (Rusça'da Abazin). Ayrica Asuvalar için Osetler Tapanta, Adigeler (Kabardeyler) Bashag, Nogaylar da Altikesek Abaza adlarini kullanirlar. Abhaz ise Abhazya'da yasayan ve kendilerini Apsuva olarak adlandiran gruba Gürcülerin verdigi ad olarak bilinir.
Sovyetler döneminde Abhazya'da Apsuva ve Kuzey Kafkasya'da Asuva (Tapanta) lehçeleri ayri ayri yazi ve edebiyat dili haline getirilmislerdir. Asharuva ise yazi ve edebiyat dili olarak Asuva (Tapanta) lehçesine dahil edilmistir; Asuva ve Asharuva lehçeleri birlikte Abazaca olarak anilmaktadir. Bugünkü Rusya dilbiliminde Abhazca (abhazskiy yazik) ve Abazaca (abazinskiy yazik) iki ayri dil kabul edilirler ve alfabeleri farklidir. Dilbilimcilerin çogu tarafindan ise ayni dilin lehçeleri olarak görülürler.
1936-1938 yillarinda Latin temelli alfabeler yerlerini genellikle Kiril temelli alfabelere birakirken Abhazya'da Abhazca (Apsuva lehçesi), Stalin ve Beria'nin Abhazya'yi Gürcülestirme politikasinin sonucu olarak Gürcü alfabesine uyarlandi. Bu alfabe 1953'te Beria ve Stalin'in ölümüne kadar kullanildi. Fakat 1940'larin ortasindan itibaren Abhaz okullari Gürcü okullarina dönüstürüldügü ve Abhazca yayinlar engellendigi için bu alfabeyle çok az sey yayinlandi. 1954'den itibaren, bir komite tarafindan hazirlanan Kiril temelli alfabe kabul edildi. Bugün hala kullanilan bu alfabede 62 harf vardir. Yazi ve edebiyat dilinin temeli nispeten basit fonetik sisteme sahip Abjua agzidir.
Rusya Federasyonu'na bagli Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti'nin bes resmi dilinden biri olan Abazaca (Asuva lehçesi) için genel olarak kabul edilen ilk alfabe 1933 yilinda Kubina-Elburgan agzi esas alinarak Latin temelli olarak hazirlandi. 1938'de bugün kullanilan Kiril temelli alfabeyle degistirildi. Alfabede üçü isaret olmak üzere 68 harf vardir.

Kaynaklar
Chirikba, Viacheslav; Distribution of Abkhaz Dialects in Turkey, Proceeding of the Conference on Northwest Caucasian Linguistics, 10-12 October 1995, Istanbul (edited by A.Sumru Özsoy), Novus forlag, Oslo.
Hewitt, George; Encyclopedia of the Languages of Europe (edited by Glanville Price).
Turçaninov G.-Tsagov M.; Grammatika Kabardinskogo Yazika, SSCB Bilimler Akademisi, Moskova-Leningrad 1940.
Genko A.N.; Abazinskiy Yazik - Grammatiçeskiy Oçerk Nareçiya Tapanta, Moskova Nauk, 1955.
Yaziki Narodov SSSR, IV. Tom, Akademiya Nauk SSSR.
Adigebze Psalhalhe - Slovar Kabardino-Çerkesskogo Yazika, Moskova 1999.

Temel kavramlar
Kavramsal boyutun yasanan gerçeklikle bütünlesmesi her zaman geçerli olmasa da, her toplumbilim çalismasinin, yöneldigi sosyal gerçegi tanimlayacak kavramlara ihtiyaci vardir. Bu kavramlarin çalismalardan önce gösterilmesi gerekir (Ercan, 1993: 17). Bu yaklasimla Adigelerin sosyal yapisini daha iyi kavramamizi saglayacak olan ve sitemizde sik kullandigimiz temel kavramlari açiklamak yerinde olacaktir:
Adige : Çerkeslerin kendilerine verdigi isim. Adige-Abhaz gurubuna mensup olan Adigeler, Kafkasya'nin otokton (yerli) halklarindan olup baslica boylari sunlardir; Abzekh, Besleney, Bjedug, Cemguy, Hatikoay, Kabardey, Mehos, Natuhay, Sapsig, Ubih vd.
Çerkes : 1330'lu yillarda literatüre geçen 'Çerkes' kelimesi 14 ve 15. asirlarda sadece Adigeler için kullanilmaktaydi. Bu isim 13. asirdaki politik gelismelerden, Mogollarin Alanlari daga sikistirip Türk kavimlerinin Kafkas topraklarina yerlesmeye ve yer isimlerini Türkçelestirmeye baslamasindan sonra ortaya çikmistir. Cenevizli Interiyano'nun belirttigine göre Rum ve Greklerin 'Zikhi' dedikleri, Mogollarin önceleri 'Serkesut' dedikleri kavme Türkler Çerkes demislerdir (Naroçnitskiy, 1988: 1/236). Türkiye'de, Osmanli döneminde 'Muhacirîn-i Çerâkise' seklinde kullanilan terkibin devami mahiyetinde Kafkasya'dan göç ettirilmis bütün kavimler için ortak bir isim olarak 'Çerkes' adi kullanilmaktadir. Bu isim, günümüzde Kafkasya'sinda sadece Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti'nde yasayan Çerkesler için kullanilmakta olup, digerleri Adige, Abhaz, Kabardey, Abzekh, Bjedug, Sapsig, Besni, Hatikoay vb. kendi kavim adlarini kullanmaktadir.
Diyaspora : Sürgün, dagilma anlamina gelen ve Yahudilerin Filistin disinda yasadiklari yerleri ifade eden diyaspora terimi bugün muhâceret, yani her hangi bir kavmin anavatani disinda soydaslarinin yasadigi yerler için kullanilmaktadir (Gündüz, 1998: 95). Çerkes diyasporasi Türkiye, Suriye ve Ürdün basta olmak üzere Israil, Irak, Lübnan, Misir, Yugoslavya, ABD. vs. ülkelerden olusmaktadir.
Hoh : Tebrik, dua manasina gelen bu kelime, kutlanmasi gereken bir olay karsisinda olayin failini tebcil için ayakta ve genellikle sofra basinda sarf edilen güzel sözler ve yapilan hayir dualar için kullanilan bir isim olup Adige khabzede önemli bir yere sahiptir. Benzer bir kelime Yahudilerde hikmetli güzel söz anlaminda 'hohma' seklinde kullanilmakta olup Ruslar ayni kelimeyi 'konusma' manasinda kullanmaktadir.
Kafkasya : Doguda Hazar denizinden baslayarak batida Azak denizi ve Karadeniz'e kadar uzanan; kuzeyini Rus bozkirlarinin, güneyini ise Kafkas siradaglarinin ve Karadeniz'in olusturdugu kit'a koridorudur. Dogudan batiya dogru Dagistan, Çeçenistan, Ingusetya, Osetya, Kabardey-Balkar, Karaçay - Çerkes, Abhazya ve Adigey Cumhuriyetilerinden olusan Kafkasya, 41-45. kuzey enlemleri ile 38-48. dogu boylamlari arasinda, Avrupa katisinin güney dogusunda yer alir. Bölgenin bu günkü toplam yüzölçümü yaklasik 125 bin km2 olup, Müslüman yerli nüfus 5 milyon civarindadir.
Khabze : Töre; Adige toplumunda ferdi ve sosyal hayatin tamamini düzenleyen teamüli kaideler bütünü.
Khase : Divan, parlamento; Adige toplumunda önemli kararlarin alindigi ihtiyar meclisi. Günümüz Kafkasyasinda bu kavram dernekler için kullanilmaktadir.
Pseliho : Muhabbet arkadasi, asik. Dügün, zekhes vb. merasim ve toplantilarda tanisip arkadas olan kiz veya erkek. Çogunlukla evlilikle neticelenen bir muhabbet süreci.
Psi : Kendine mahsus topragi, üretim araçlari, isçileri ve hizmetlileri olan bey.
Thamade : 'Tanrinin begenip makbul saydigi' anlamina gelen ve Adige khabzede pek mühim bir mevkie sahip olan bu kavram baskan için kullanildigi gibi yasli zat ve koca için de kullanilir. Gürcü ve Ruslarin içki sofrasini idare edene 'tamâda' dedikleri olur. 'Adige Khabze' yazari Mafedz S. thamadenin khabzeyi çok iyi bilmesi, hatip ve sabirli olmasi gerektigini söyler.
Zekhes : Uzun kis gecelerini hosça geçirmek, misafiri hos tutmak gibi gerekçelerle bir araya gelen gençlerin, kendilerinden daha olgun bir büyügün (thamade) nezaretinde düzenledigi eglence meclisleri.

Adige Gusaejkher(Adige atasözleri)
Adige kültürü veciz bir sekilde kelimelere yansimistir.
Bunun en güzel örneklerini kuskusuz atasözlerinde görmek mümkündür.
Fakat atasözleri orijinalinden Türkçe'ye çevrilirken genelde vurgu düsmektedir.
Iste Adige atasözlerinden bir kismi :
* Pseliho zimi'e psaser kasen wumis
Pselihu olmayan kizi kasen yapma
* Pser zehoapserer dakhe
Canin çektigi güzeldir
* Wizidcasem yipse wufegade
Seni sewen, kendi canina es tutar
* Wuzeplirer kagani, kiwoplirer kase
Sewdiginle degil, seni sewenle ewlen
* S'u zerelegukher, zi sadjanem zedefe
Gönüller bir olunca samanlik seyran olur
* S'uleguniger s'ugep,wusöguse yemgaz
Aslolan sevmek degil, sevgiyi karsiliksiz birakmamaktir
* S'ulegunigem tekonige wögesi
Sevginin gücü mutlaka galip gelir
* S'uleguniger masöp, zekhaneme sögekosejirep
Sevgi ates degil ki, tutusunca söndüresin
* S'uleguniger ratekoahirep
Sevgi ulu orta saçilmaz
* S'uleguniger yakhemigoas
Sevgi karismaz
* S'u plegurem, masöm wupehast
Sevdiysen, atese girmeyi göze alirsin
* S'u plegurer wishaguseme kinir zekhapserep
Sevdiginle evlenirsen, zorluklara aldirmazsin
* Blage tereze wieher nasipig
Dürüst akraba nasiptendir
* Cegor wucice yawuble, wucice yawukhi
Dügün wuc ile baslar wuc ile biter
* Süz yitsaurer tlape
Nami yayilan hanim, kendini agirdan satar
* Wupsaseme, cdale zieme wuranis
Kiz isen oglu olanlarin gelinisin demektir
* Yane yepli, yiphu kase
Anasina bak kizini al
* Psase huphem pselihoer yihoy
Hamarat kizin asigi boldur
* Mahsimer wigu rihime yesö, psaser wigu rihime kase
Boza hosuna gittiyse iç, kiz hosuna gittiyse al
* Bin pasere khate pasere zefed
Erken kalkan yol alir, tez evlenen döl alir
* Biner nasipiges'u
Aile büyük nimettir
* Biner nim yifas
Çocuk annenin kostümüdür
* Biner es'u
Çocuk tatlidir
* Binu jör gebes'u
Kalabalik aile berekettir
* Ziof zisömibere, zibin zis'ömidakhere si'ep
Isini çok görmeyen we ailesini iyi görmeyen yoktur
* K'or lepki, phur nemidcime yay
Erkek evlat soyundur, kiz ise baskalarinindir
* Ko wieme nise wi'
Oglun varsa gelinin var
* Ko bow wieme nise bow, phubow wieme mahle bow wi'
Oglun çoksa gelinin, kizin çoksa damadin çok demektir
* Goaser bzageme, niseri bzage kisehu
Geçimsiz kaynana, gelini geçimsiz sanir
* Goasem yi khabze, nisem yibzibh
Kaynananin adeti, gelinin kalibidir
* Goaseziri zegorem nisadce sitig
Yasli kaynana da bir zamanlar gelindi
* Zitl' ecebicem yisuziy as fed
Beceriksiz kocanin karisi da kendine benzer
* Zinise gotishareme, afeziwbire yi khabz
Geliniyle oturan, onu kötülemeyi adet edinir
* Malhos'u zigotigem, ko yigotig
Iyi damat bulan, ogul bulmustur
* Mas'o madcer yigeb, bin madcer gebagoe
Az atesi büyüt, az çoluk çocugu çogalt
* Phur em, winise eçü'u
Kizin else, gelinin el üstü
* Phur zerebgas, niser zeregas
Kizin yetistirebildigin, gelinin alistigindir
* Phur tisase kizikoge müjö hurayem zegebiliji
Kiz istenilmeye gelinince, yuvak tasi saklanirmis
* Bisimige a sedcem hadce yidcas
Hisimi çok olsun isteyen misafiri sever
* Bisimige a ses'um çet hazir yihoy
Hisimi çok olanin, hazir tavugu çoktur
* Nasiper süzim kidaçe
Kismet kadinin yani sira kosar gelir
* Pçegu zako dcasi, süzüs'um wigewunen
Sen bir çöp çak baslat, iyi kadin seni ihya eder
* Wuner zigewuneri, blager zigeblageri süzera
Evi ev yapan da, yakinlarini agirlayan da kadindir
* Süz degor wunagom yilaps
Iyi kadin ailenin temelidir
* Süz jaoem tl'er sühew ji ess'u
Güzel sözlü kadin kocasini kusatan tatli bir esintidir
* Süz zimi'e dcalere , skhoe zifekhemil sire
Kadini olmayan delikanliyla, üzengisiz at aynidir
* Süz wilihume blagem diluh
Kadin ararsan yakininla ara
* Süzis'u ziem hayr yiwune yil
Iyi kadini olanin evinde bereket vardir
* Süzis'u yitl negusöpli
Iyi kadinin esi güler yüzlüdür
* Süzis'u yianer zetet
Iyi kadinin sofrasi daima kuruludur
* Süzis'ör epeçeane sidcerep
Iyi kadin gafil avlanmaz
* Yiko s'ömütlo, yitl sömüdakhö süz si'ep
Oglunu yigit, kocasini yakisikli görmeyen kadin yoktur